Στην δεύτερη κατηγορία του αρχειακού υλικού εντοπίζονται στοιχεία που αποτυπώνουν τις λαϊκές και αρχοντικές οικίες, Οθωμανικής κυρίως περιόδου, των νομών Κοζάνης και Καστοριάς. Πιο συγκεκριμένα εντοπίζονται αρχοντικά στην πόλη της Καστοριάς, στην Σιάτιστα  και στην Κοζάνη, που αποδεικνύουν την οικονομική ευμάρεια των εμπόρων της περιοχής, η οποία συνταιριάζει τις νεωτεριστικές ιδέες της Κεντρικής και Δυτικής Ευρώπης του 18ου και 19ου αιώνα αλλά και στοιχεία του Ανατολίτικου Οθωμανικού πολιτισμού. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στα επιμέρους τμήματα των αρχοντικών, όπως για παράδειγμα στο κατώγι και ανώγι, στους οντάδες.

Ας σημειωθεί πως το αρχείο περιλαμβάνει αποτυπώσεις των ζωγραφικών και ξυλόγλυπτων εσωτερικών διακοσμήσεων, με ποικιλία στα θέματα και την τεχνοτροπία, που οφείλονται στη μεταφορά πολιτιστικών προτύπων από την Ευρώπη μέσω της συγκεκριμένης τάξης των εμπόρων, καθώς επίσης και στα περίτεχνα τζάκια (Οθωμανικής αρχιτεκτονικής).

Τα αρχοντικά της Καστοριάς, της Κοζάνης και της Σιάτιστας καταλαμβάνουν ένα τμήμα του αρχείου (όπως π.χ. του Νεράντζη, του Μπασιαρά, του Τσιατσιαπά, του Τζιώνου και του Μαλιόγκα, το αρχοντικό Πούλκως, αλλά και το αρχοντικό του Βούρκα και του Λασσάνη στην Κοζάνη). Εκτός από τα αρχοντικά, αποτυπώνονται και οι λαϊκές οικίες της Δυτικής Μακεδονίας (στα χωριά Τσοτύλι, Νεάπολη, Πεντάλοφος, Αυγερινός, Εράτυρα, Μόρφη) και οι εγκαταστάσεις που συνδέονται με την αγροτική και την κτηνοτροφική παραγωγή.